Zeytinyağı analiz raporu nasıl okunur?

Asitlik, peroksit, K232, K270, Delta K, etil esterler ve duyusal panel. Raporda her değerin hangi sınırla karşılaştırıldığını ve tek bir aşımın ne anlama geldiğini anlatıyoruz.

Zeytinyağı analiz raporu, bir numunenin her parametre için ölçülen değerini ve bu değerin hangi yöntemle bulunduğunu gösterir. Raporu okumak, her değeri beyan edilen sınıfın sınırıyla tek tek karşılaştırmak demektir. Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği'ne göre naturel sızma bir yağda serbest asitlik en fazla %0,8, peroksit en fazla 20 meq O2/kg, K232 en fazla 2,50, K270 en fazla 0,22, Delta K en fazla 0,01 ve yağ asidi etil esterleri en fazla 35 mg/kg olmalı; duyusal panelde kusur medyanı sıfır, meyvemsilik medyanı sıfırdan büyük çıkmalıdır. Bu değerlerden yalnızca biri sınırı aşsa bile yağ o sınıfta kalamaz.

Raporun ilk bölümünde neye bakılmalı?

Sonuçlara geçmeden önce raporun neyi anlattığını gösteren bilgiler okunur:

  • Numunenin kimliği: Parti numarası, numunenin alındığı tarih, numuneyi kimin aldığı ve laboratuvara hangi ambalajda ulaştığı.
  • Yöntem: Her parametrenin hangi metotla ölçüldüğü. Resmî kontrolde kullanılacak metotlar Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Analiz Metotları Tebliği'nde (2023/20) yer alır. Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) ticaret standardı da her parametre için kendi yöntem dokümanını gösterir.
  • Akreditasyon: Akreditasyon laboratuvarın bütününe değil, belirli deney ve yöntemlere verilir. Raporda hangi parametrelerin akreditasyon kapsamında olduğuna bakılmalıdır.

Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, Bakanlık laboratuvarlarının ve özel gıda kontrol laboratuvarlarının raporlarında bazı ibarelerin bulunmasını zorunlu tutar. Enstrümental analizlerde metot adı ve cihaz bilgisi rapora yazılır, numunede yapılan bütün analizler aynı raporda yer alır. Her raporda "Analiz sonuçları yukarıda belirtilen numune için geçerlidir" ibaresi bulunur. Firmanın kendi isteğiyle gönderdiği numunelerin raporlarında ise "Adli ve idari işlemler ile reklam amacıyla kullanılamaz" ibaresi yer alır.

İlk ibarenin pratik anlamı şudur: Rapor, laboratuvara giden şişeyi anlatır. Şişedeki yağın tanktaki partiyi temsil edip etmediği numunenin nasıl alındığına bağlıdır. IOC standardı numune alma için ISO 5555'e atıf yapar.

Naturel sızma ve naturel birinci için sınırlar nedir?

Tebliğ'in 2023'te güncellenen Ek-1'indeki kalite kriterleri ile Ek-2'deki duyusal kriterler, iki sınıf için şu sınırları koyar:

Naturel sızma zeytinyağı

  • Serbest asitlik (oleik asit cinsinden): en fazla %0,8
  • Peroksit: en fazla 20 meq aktif oksijen/kg
  • K232: en fazla 2,50
  • K270: en fazla 0,22
  • Delta K: en fazla 0,01
  • Yağ asidi etil esterleri (FAEE): en fazla 35 mg/kg
  • Duyusal: kusur medyanı 0, meyvemsilik medyanı 0'dan büyük

Naturel birinci zeytinyağı

  • Serbest asitlik: en fazla %2,0
  • Peroksit: en fazla 20 meq aktif oksijen/kg
  • K232: en fazla 2,60
  • K270: en fazla 0,25
  • Delta K: en fazla 0,01
  • Duyusal: kusur medyanı 0'dan büyük ve en fazla 3,5, meyvemsilik medyanı 0'dan büyük

Kusur medyanı 3,5'i aşan ya da meyvemsiliği sıfır çıkan naturel yağ, ham zeytinyağı sayılır ve doğrudan tüketime sunulamaz. Rafine zeytinyağı ve riviera zeytinyağında K232 ve FAEE için sınır yoktur. K270 sınırı rafinede 1,25, rivierada 1,15'tir. Delta K sınırı da rafinede 0,16, rivierada 0,15'e çıkar.

Asitliğin sınıflara göre ayrıntısını ve neden tek başına yetmediğini zeytinyağı asit oranı kaç olmalı yazısında ele aldık.

Her parametre neyi anlatır?

Rapordaki satırların her biri yağın geçmişine farklı bir yerden bakar:

  • Serbest asitlik: Trigliseridlerin parçalanmasıyla ortaya çıkan serbest yağ asitlerini ölçer. Zeytinin sağlamlığını ve hasat ile sıkım arasındaki bekleme süresini yansıtır.
  • Peroksit: Oksidasyonun ilk aşamasında oluşan ürünleri gösterir. Işık, sıcaklık ve havayla temas bu değeri yükseltir.
  • K232: 232 nm'deki ultraviyole soğurmadır. Peroksitle birlikte oksidasyonun ilk aşamasını izler.
  • K270 ve Delta K: 270 nm'deki soğurma ileri oksidasyonu ve rafinasyonda oluşan bileşikleri yansıtır. Delta K'nın sınırı aşması, naturel yağa rafine yağ karıştığı şüphesini doğurur.
  • FAEE: Etil esterler, zarar görmüş ya da bekletilmiş zeytinden elde edilen yağlarda yükselir. Bu parametre, düşük kaliteli yağın naturel sızma diye satılmasını ayırt etmeye yardımcı olur ve Tebliğ'de yalnızca naturel sızma için sınırı vardır.
  • Duyusal değerlendirme: Eğitimli bir panelin resmî yönteme göre verdiği kusur ve meyvemsilik medyanlarıdır. Tek bir kişinin tadımı bu değerin yerini tutmaz.

Sınır, ölçüm belirsizliği hesaba katılarak mı okunur?

Uluslararası kurallara göre hayır. IOC ticaret standardı, her kriter için belirlenen sınırların önerilen yöntemin kesinlik değerlerini zaten içerdiğini belirtir. AB'nin 2022/2105 sayılı uygulama tüzüğü de aynı ilkeyi koyar: Analiz sonucu, yöntemlerin tekrarlanabilirlik ve tekrar üretilebilirlik değerlerini hesaba katan sınırla doğrudan karşılaştırılır. Sınıra ayrıca bir tolerans eklenmez.

AB'nin 2022/2104 sayılı tüzüğü yuvarlama kuralını da yazar. Sonuç, sınırda kullanılan ondalık basamak sayısıyla verilir ve sonraki rakam 4'ten büyükse son basamak bir artırılır. Bu kurala göre okunan 0,81'lik bir asitlik naturel sızmanın 0,80 sınırını aşar.

Türkiye'de Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, mevzuatın gerektirdiği durumlarda ölçüm belirsizliğinin rapora yazılmasını ister. Rapordaki belirsizlik değeri yöntemin güvenilirliğini gösterir. Sınıf kararında ise sınırın kendisi esas alınır.

Tek bir değer sınırı aşarsa ne olur?

Sınıf, bütün kriterlerin birlikte sağlanmasıyla korunur. AB tüzüğünün ekindeki not bunu açıkça yazar: Tek bir özellik bile değerlerle uyuşmazsa yağın kategorisi değiştirilir ya da yağ uygunsuz sayılır. Türk Gıda Kodeksi de kalite ve saflık kriterlerinin Ek-1'e, duyusal özelliklerin Ek-2'ye uygun olmasını şart koşar.

Sonucun hangi tarihte alındığı da önemlidir, çünkü kalite parametreleri zamanla değişir. AB'de resmî kontrolde asitlik, peroksit, UV soğurma, etil ester, mumsu madde ve duyusal analizlerin ambalajlı yağda son tüketim tarihinden önce, dökme yağda ise numunenin alındığı ayı izleyen altı ay içinde yapılması gerekir.

Resmî kontrol sonucunda uygunsuzluk çıkarsa izlenecek yol 5996 sayılı Kanun'da tanımlıdır. İlgililer, tebligattan itibaren yedi gün içinde Bakanlığa itiraz edebilir. Ancak raf ömrü yedi günden az kalan ürünlerde ve şahit numunenin analize yetmediği durumlarda analiz sonucuna itiraz edilemez. Şahit numune, numuneyle birlikte aynı partiden alınan ve itiraz için uygun koşullarda saklanan numunedir. Bu yüzden kendi alımlarınızda da her partiden mühürlü bir şahit numune ayırmak, ileride doğabilecek bir tartışmada elinizdeki tek sağlam dayanaktır. Bu bilgiler hukuki tavsiye değildir; süre ve usul için yürürlükteki metni kontrol edin.

IOC ya da AB'ye göre düzenlenmiş raporda neler farklıdır?

Naturel sızma ve naturel birinci için sayısal sınırlar üç metinde de aynıdır. Farklar sınıf adlarında ve bazı ayrıntılardadır:

  • Sınıf adları: IOC'de naturel sızmanın karşılığı "extra virgin olive oil", naturel birincinin karşılığı "virgin olive oil"dır. IOC'nin Haziran 2026 tarihli Rev. 22 standardında asitliği %3,3'e kadar çıkabilen "ordinary virgin olive oil" sınıfı da vardır; bu sınıfın Türk Gıda Kodeksi'nde ve AB tüzüğünde karşılığı yoktur.
  • Lampante sınırı: IOC'de asitliği %3,3'ü aşan yağ lampante sayılır. AB'de bu sınır %2,0'dır, Türk Gıda Kodeksi'nde de %2,0'ı aşan naturel yağ ham zeytinyağıdır.
  • K232: IOC standardı K232 belirlemesini ticari tarafların isteğe bağlı uyguladığı bir kriter olarak dipnotla işaretler. AB tüzüğünde ve Türk Gıda Kodeksi'nde ise K232 sınıf sınırının parçasıdır.
  • K268 ya da K270: AB ve IOC metinlerinde UV soğurma, kullanılan çözücüye göre 268 nm (izooktan) ya da 270 nm (siklohekzan) olarak raporlanabilir.

İhracata giden bir partinin raporunda hangi standarda göre değerlendirme yapıldığı yazılmalıdır. Alıcı IOC sınıfı soruyorsa, Türk Gıda Kodeksi'ne göre verilmiş bir sınıf kararı sorusunu tam karşılamayabilir.

Saflık bölümü nasıl okunur?

Kalite parametreleri yağın ne kadar iyi üretildiğini ve korunduğunu gösterir. Başka bir yağ karıştırılıp karıştırılmadığı ise raporun saflık bölümünde görülür. Bu bölümde yağ asidi bileşimi, sterol bileşimi, ECN 42 trigliserid farkı, stigmastadienler ve mumsu maddeler yer alır. Naturel sızmada stigmastadien sınırı 0,05 mg/kg, ECN 42 farkı en fazla 0,2, mumsu maddeler en fazla 150 mg/kg'dır. Kampesterol ve delta-7-stigmastenol değerleri Tebliğ'in Ek-3'ündeki karar ağaçlarına göre değerlendirilir. Bu parametrelerin hangi tağşişi gösterdiğini sahte zeytinyağı nasıl anlaşılır yazısında anlattık.

Olivex okuması rapora göre nerede durur?

Olivex okuması, alım noktasında yağın naturel sızmadan düşük kalite ve tağşişe kadar hangi sınıfta durduğunu gösterir ve sonucu partiyle birlikte kayda geçirir. Bu okuma bir analiz raporunun yerine geçmez. Kararı sahada vermeye ve hangi partinin laboratuvara gitmesi gerektiğini ayırmaya yarar. Laboratuvara giden partinin raporu geldiğinde, saha okuması ile rapordaki sınıf aynı parti numarası üzerinden yan yana konabilir. Okumanın nasıl yapıldığını teknoloji sayfasında, sahadaki uygulama adımlarını çalışma modelimizde bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Rapordaki asitlik %0,8 çıktıysa yağ naturel sızma mıdır?

Asitlik sınırın içindedir, çünkü sınır "en fazla %0,8"dir. Yağın naturel sızma sayılması için peroksit, K232, K270, Delta K, etil esterler ve duyusal değerlendirmenin de sınırlar içinde olması gerekir.

Etiketteki değerlerle rapor neden farklı çıkabilir?

Etiketteki değerler çoğunlukla dolumdan önceki ölçüme dayanır. Yağ şişede ışık, sıcaklık ve oksijenle değişmeye devam eder, bu yüzden aylar sonra alınan bir numunede peroksit ve UV soğurma değerleri yükselmiş olabilir. Sınıfın rafta nasıl düşebileceğini naturel sızma sınıfı yazısında ele aldık.

Kendi gönderdiğimiz numunenin raporu resmî bir işlemde kullanılabilir mi?

Firmanın kendi isteğiyle gönderdiği numunenin raporu, yönetmelik gereği "Adli ve idari işlemler ile reklam amacıyla kullanılamaz" ibaresini taşır. Bu rapor kalite kontrol ve alım kararı için bir dayanaktır. Resmî kontrolde ise Bakanlığın aldığı numune ve onun analizi esas alınır.

Duyusal analiz raporda neden ayrı bir satırdır?

Naturel yağların sınıfı yalnızca kimyasal değerlerle belirlenmez. Kusur ve meyvemsilik medyanını eğitimli bir panel resmî yönteme göre verir. Kimyasal değerleri naturel sızmaya uyan bir yağ, panelde kusur medyanı sıfırın üzerinde ve en fazla 3,5 bulunursa naturel birinciye düşer; kusur medyanı 3,5'i aşarsa ham zeytinyağı sayılır.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Analiz setini işinizde deneyelim; nerede ve hangi sıklıkla okuma yapacağınızı birlikte konuşalım.

İlk görüşmede ürün, satış kanalları ve karşılaşılan riskler değerlendirilir; bu değerlendirmeye uygun yöntem önerilir.

Görüşme talep edin