Zeytinyağı analizi nerede yapılır?

Bakanlık laboratuvarı, yetkilendirilmiş özel laboratuvar ya da IOC tanınırlığı olan laboratuvar. Hangisinin seçileceği, sonucun ne için kullanılacağına bağlıdır.

Zeytinyağı analizi Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı'nın gıda kontrol laboratuvarlarında ve Bakanlıkça yetkilendirilmiş özel gıda kontrol laboratuvarlarında yapılır. Uluslararası ticarette buna Uluslararası Zeytin Konseyi'nin (IOC) her yıl yayımladığı listede yer alan laboratuvarlar eklenir. Hangi laboratuvarın seçileceğini sonucun kullanılacağı yer belirler. İç kalite kontrolü ve alım kararı için akredite bir laboratuvarın raporu yeterlidir. Resmî kontrol ve itiraz Bakanlığın belirlediği laboratuvarlarda yürür. Alıcı IOC tanınırlığı istiyorsa, laboratuvarın o yılın listesinde ve istenen analiz türünde yer alması gerekir.

Resmî kontrol numunesi nerede analiz edilir?

5996 sayılı Kanun'a göre resmî kontrollerle ilgili numunelerin analizi Bakanlık laboratuvarlarında ya da Bakanlığın onay verdiği diğer laboratuvarlarda yapılır. Bu laboratuvarlarda yapılamayan analizleri ya da teyit analizlerini yurt içindeki veya yurt dışındaki laboratuvarlara yaptırma yetkisi de Bakanlıktadır. Kanun ayrıca, itirazla ilgili analizleri yapmak ve laboratuvarlar arasında metot birliğini sağlamak üzere ulusal referans laboratuvarlarının kurulmasını öngörür.

Zeytinyağına özgü kural Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği'ndedir. Resmî numune Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik'e göre alınır, analizler de Zeytinyağı ve Pirina Yağı Analiz Metotları Tebliği'ne (2023/20) göre yapılır. Bu Tebliğ, resmî kontrol için analiz yapan kurum ve kuruluşlara 1 Haziran 2024'e kadar uyum süresi tanımıştı.

İşletmenin resmî bir sonuca itirazı için süre kısadır. Kanun'a göre ilgililer, resmî kontrol sonuçlarına tebligattan itibaren yedi gün içinde Bakanlığa itiraz edebilir. Raf ömrü yedi günden az kalan üründe ya da şahit numune analize yetmediğinde analiz sonucuna itiraz edilemez. Bu yazı hukuki tavsiye değildir; süre ve usul için yürürlükteki metni kontrol edin.

Özel gıda kontrol laboratuvarı ne zaman yeterlidir?

Gıda Kontrol Laboratuvarları Yönetmeliği, özel laboratuvarların çerçevesini çizer. Başkasına analiz hizmeti veren bir özel gıda kontrol laboratuvarının Bakanlıktan kuruluş ve çalışma izni alması zorunludur. Bu laboratuvarlar onaylanmış faaliyet konuları dışında rapor düzenleyemez. Bakanlığın belirlediği resmî kontrol analizleri için akredite olmaları da şarttır. Yönetmelikte akreditasyon, Türk Akreditasyon Kurumu'nun (TÜRKAK) laboratuvarı TS EN ISO/IEC 17025'e göre değerlendirmesi ve düzenli aralıklarla denetlemesi olarak tanımlanır.

İşletmelerin kendi gönderdiği numuneler yönetmelikte "özel istek numunesi" adıyla geçer. Bunlar, analiz sonucu denetime esas olmayan; Ar-Ge, kalite kontrol, doğrulama ya da ithalat ve ihracat öncesi kontrol gibi amaçlarla gönderilen numunelerdir. Bu raporların son sayfasında "Adli ve idari işlemler ile reklam amacıyla kullanılamaz" ibaresi bulunur.

Pratikte bunun anlamı şudur:

  • Alım kararı, tedarikçi kontrolü, ihracat öncesi kontrol: Özel istek analizi bu işler için yapılır ve yeterlidir.
  • Resmî kontrol ve itiraz: Belirleyici olan Bakanlığın aldığı numune ve onun analizidir. Kendi raporunuz bu süreçte resmî sonucun yerine geçmez. Yine de hangi partiyi, hangi sonuçla kabul ettiğinizi göstermeye yarar.

Akreditasyon neden parametre parametre kontrol edilmeli?

Akreditasyon laboratuvarın bütününe değil, belirli deneylere ve yöntemlere verilir. Bir laboratuvar asitlik ve peroksit için akredite olup sterol bileşimi ya da duyusal analiz için olmayabilir. Zeytinyağında sınıf kararı için gereken parametreler şunlardır:

  • Kalite parametreleri: Serbest asitlik, peroksit, UV soğurma (K232, K270, Delta K) ve naturel sızmada yağ asidi etil esterleri.
  • Duyusal değerlendirme: Eğitimli bir panelin resmî yönteme göre belirlediği kusur ve meyvemsilik medyanı.
  • Saflık parametreleri: Yağ asidi ve sterol bileşimi, ECN 42 farkı, stigmastadienler, mumsu maddeler.

Duyusal değerlendirme ayrı bir altyapı ister. Bu yüzden kimyasal analizleri yapan laboratuvarın duyusal paneli olup olmadığı ve bu panelin akreditasyon kapsamında yer alıp almadığı ayrıca sorulmalıdır. Laboratuvarı seçerken TÜRKAK'ın yayımladığı akreditasyon kapsamına bakın ve ihtiyaç duyduğunuz her parametrenin orada yer aldığını görün. Parametrelerin raporda nasıl okunacağını zeytinyağı analiz raporu nasıl okunur yazısında anlattık.

IOC tanınırlığı ne anlama gelir?

IOC, fizikokimyasal analiz laboratuvarlarını ve duyusal panelleri ayrı ayrı tanır. Tanınan laboratuvarların listesi her yıl yayımlanır. Liste 1 Aralık ile 30 Kasım arasındaki dönem için geçerlidir ve IOC üyelerinin Kasım oturumunda onaylanmasından sonra kamuya açılır. Bu yazının yayımlandığı tarihte geçerli listeler, fizikokimyasal laboratuvarlar için T.21/Doc. No 13/Rev. 28, duyusal analiz laboratuvarları için T.28/Doc. No 3/Rev. 28 numaralı belgelerdir.

IOC'nin sayfasında anlatılan kurallar şöyle özetlenebilir:

  • Ön koşul: Tanınırlık başvurusu için laboratuvarın ulusal akreditasyon kurumundan ISO 17025 akreditasyonu alması gerekir. Laboratuvar ayrıca IOC'nin yönettiği yeterlilik testlerinde başarılı olmalıdır.
  • İki tür: Fizikokimyasal laboratuvarlar iki gruba ayrılır. A tipi laboratuvarlar etil esterler, yağ asitleri ve fenolik bileşikler gibi ileri analizleri yapar. B tipi laboratuvarlar kalıntı ve bulaşan analizlerine odaklanır.
  • Kimler başvurabilir: Üçüncü taraflara rapor veren kamu ve özel laboratuvarlar ile zeytinyağı şirketlerinin kendi yağlarını analiz eden laboratuvarları başvurabilir.
  • Duyusal paneller: Yılda iki kez beş numuneli yeterlilik testine girerler. Bu tanınırlığa yalnızca naturel zeytinyağının resmî kontrolünü yapan duyusal laboratuvarlar başvurabilir ve başvuru ülkenin yetkili makamı üzerinden yapılır.
  • Kullanım sınırı: Tanınırlık yalnızca verildiği dönem ve analiz türü için anılabilir.

Bir alıcı "IOC onaylı laboratuvar" istediğinde iki şeye bakılır. Laboratuvar raporun tarihini kapsayan dönemin listesinde olmalı ve istenen analiz türü için tanınmış olmalıdır. Listeler her yıl yenilendiği için geçen yılın listesine dayanmak yeterli değildir.

İhracatta analiz nerede yapılır?

İhracatta iki ayrı soru vardır: Türk mevzuatının istediği denetim ve alıcının sözleşmede istediği belge.

Ticaret Bakanlığı'nın Bazı Tarım Ürünlerinin İhracatında ve İthalatında Ticari Kalite Denetimi Tebliği (2026/21), 1 Ocak 2026'da yürürlüğe girdi. Tebliğ'in Ek-1 listesinde zeytinyağı, TS 341 Yemeklik Zeytinyağı standardıyla yer alır; bu kayıt yemeklik zeytinyağını kapsar, ham zeytinyağını kapsamaz. Tebliğ'e göre:

  • Denetimde alınan numuneler Ticaret Denetmeni ile firma tarafından birlikte mühürlenir.
  • Numuneler Bakanlık laboratuvarlarında ya da yetkilendirilmiş laboratuvarlarda analiz edilir. Firma tercih ederse analiz, TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında akredite edilmiş bir laboratuvarda da yaptırılabilir; bu durumda laboratuvar taahhütname formu ve analiz belgeleri TAREKS'e yüklenir. Birden fazla analiz yapıldığında Bakanlık laboratuvarları referans kabul edilir.
  • Numuneler en fazla altmış gün, alıcı ile satıcı arasında anlaşmazlık çıkarsa anlaşmazlık giderilene kadar saklanır.
  • Tank ve benzeri büyük kaplarda numune, kabın üst kısmından başlayarak eşit aralıklarla en az üç düzeyden alınır ve birleştirilir. Bu paçal numuneden üç takım birer litrelik numune hazırlanıp mühürlenir: İki takım analiz ve şahit numunesi olarak laboratuvara gider, bir takım şahit numune olarak Denetim Birimi'nde kalır.

Tebliğ değişebileceği için başvurudan önce güncel metni ve Ek-1'deki kaydı kontrol edin.

Alıcı tarafında belirleyici olan sözleşmedir. Sözleşmede hangi standarda göre sınıf verileceği (Türk Gıda Kodeksi, IOC ticaret standardı ya da AB'nin 2022/2104 sayılı tüzüğü) ve analizin hangi laboratuvar türünde yapılacağı yazılmalıdır. AB'de resmî uygunluk kontrollerinde duyusal değerlendirmeyi, üye devletin kendi topraklarında onayladığı paneller yapar.

Numuneyi laboratuvara göndermeden önce ne yapılmalı?

Laboratuvar sonucu, ancak gönderilen numune kadar sağlamdır:

  • Temsilî numune alın. IOC standardı numune alma için ISO 5555'e atıf yapar. Tankın yalnızca musluğundan alınan bir şişe bütün tankı temsil etmeyebilir; ihracat denetiminde tanktan birden fazla düzeyden numune alınmasının nedeni budur.
  • Numuneyi ışıktan ve sıcaktan koruyun. AB'nin 2022/2105 sayılı tüzüğü, alınan numunelerin en kısa sürede karanlık bir yere konmasını ve sıcaktan uzak tutulmasını ister. Numuneler en geç beşinci iş günü laboratuvara gönderilmeli, gönderilemiyorsa bozulmayacak koşullarda saklanmalıdır.
  • Şahit numune ayırın. Yönetmelikteki tanımıyla şahit numune, aynı partiden numuneyle birlikte alınan ve itiraz ile ihtilaf için uygun koşullarda saklanan numunedir. Her parti için mühürlü ve etiketli bir şahit numune, sonradan çıkacak bir tartışmada tekrar analiz yapmayı mümkün kılar.
  • Hangi parametreleri istediğinizi yazın. Yalnızca asitlik istenen bir analiz sınıf kararı vermez. Sınıf iddiası için kalite parametrelerinin tamamı ve duyusal değerlendirme, karışım şüphesi için saflık parametreleri istenir.
  • Numuneyi parti kaydına bağlayın. Numune etiketindeki parti numarası, alım kaydındaki ve raporun üzerindeki numarayla aynı olmalıdır.

Saha okuması bu akışın neresinde durur?

Hasat döneminde alım noktasına gelen her partiyi laboratuvara göndermek pratikte mümkün olmaz. Olivex bu noktada kullanılır. Analiz setinin test kabına birkaç damla yağ bırakılır, mobil uygulama okumayı yapar ve yağın naturel sızmadan düşük kalite ve tağşişe kadar hangi sınıfta durduğu partiyle birlikte kayda geçer. Okuma laboratuvar analizinin yerine geçmez. Hangi partinin akredite laboratuvara gitmesi gerektiğine, yağ hâlâ önünüzdeyken karar vermeye yarar. Alım noktalarındaki kullanımı toplama noktaları sayfasında, ihracattaki yerini ihracatçılar sayfasında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Akredite özel laboratuvarın raporu resmî bir uyuşmazlıkta kullanılır mı?

İşletmenin kendi isteğiyle gönderdiği numunenin raporu "Adli ve idari işlemler ile reklam amacıyla kullanılamaz" ibaresini taşır. Resmî kontrolde Bakanlığın aldığı numune ve onun analizi esas alınır. Kendi raporunuz, alım kararınızın neye dayandığını gösteren bir kayıt olarak değer taşır.

IOC tanınırlığı olmayan bir laboratuvar zeytinyağı analizi yapabilir mi?

Evet. IOC tanınırlığı bir yasal izin değil, IOC'nin yeterlilik testlerine dayanan bir tanınma programıdır. Türkiye'de özel laboratuvar için aranan şart, Bakanlıktan alınan kuruluş ve çalışma izni ile ilgili analizler için akreditasyondur. IOC tanınırlığı genellikle alıcının sözleşmede istemesiyle gündeme gelir.

Duyusal analiz her laboratuvarda yapılır mı?

Hayır. Duyusal değerlendirme eğitimli bir panel ve resmî yönteme uygun bir düzen gerektirir. Kimyasal analizleri yapan laboratuvarın panelinin olup olmadığını ve panelin akreditasyon kapsamında yer alıp almadığını ayrıca sorun.

IOC listesinin güncel olup olmadığını nasıl anlarım?

Liste her yıl 1 Aralık ile 30 Kasım arasındaki dönem için yayımlanır ve belge numarasında revizyon ile tarih yer alır. Raporunuzun tarihi, laboratuvarın yer aldığı listenin dönemine girmelidir.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Analiz setini işinizde deneyelim; nerede ve hangi sıklıkla okuma yapacağınızı birlikte konuşalım.

İlk görüşmede ürün, satış kanalları ve karşılaşılan riskler değerlendirilir; bu değerlendirmeye uygun yöntem önerilir.

Görüşme talep edin