Zeytinyağına ayçiçek ve benzeri tohum yağı karıştırıldığı ΔECN42 farkı ve sterol karar ağaçlarıyla, rafine yağ karıştırıldığı stigmastadien ve trans izomerlerle, pirina yağı karıştırıldığı mumsu madde ile eritrodiol ve uvaol toplamıyla aranır. Fındık yağı en zor olanıdır, çünkü bileşimi zeytinyağına yakındır ve düşük oranları rutin parametrelerden kaçabilir. Karışan yağın türü tek bir değerden değil, parametrelerin birlikte okunmasından anlaşılır.
Hangi şüphede hangi parametreye bakılır?
Sınırlar, Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği'nin Ek-1'inde naturel sızma için verilen değerlerdir.
| Şüphe | Önce istenecek parametre | Sınır | Zorluk |
|---|---|---|---|
| Ayçiçek, pamuk ve diğer tohum yağları | ΔECN42, Δ7-stigmastenol, kampesterol, linoleik asit | ΔECN42 en fazla 0,2; Δ7-stigmastenol en fazla %0,5; kampesterol en fazla %4,0; linoleik %2,5-21 | Düşük oranda sterol karar ağaçları yetmeyebilir |
| Rafine bitkisel yağ | Stigmastadienler, trans izomerler | Stigmastadien en fazla 0,05 mg/kg; transoleik en fazla %0,05 | Rafine yağın tadı ve kokusu izi saklar |
| Pirina yağı | Mumsu madde, eritrodiol ve uvaol | Mumsu madde en fazla 150 mg/kg; eritrodiol ve uvaol en fazla %4,5 | Düşük oran sınırın altında kalabilir |
| Fındık yağı | ΔECN42, sterol oranları, ek trigliserid hesapları | Fındığa özgü yasal bir sınır yok | En zor grup |
Tebliğ, stigmastadien satırını "rafine bitkisel yağların tespiti", ECN 42 satırını "tohum yağlarının tespiti" diye adlandırır. Yani yöntem seçimi rastgele değildir; her satır bir şüpheye karşılık gelir.
Ayçiçek yağı karıştırılması nasıl anlaşılır?
Ege Üniversitesi araştırmacılarının Gıda dergisinde 2023'te yayımladığı çalışma bu soruya doğrudan bakıyor. Naturel zeytinyağına ayçiçek yağı, palm oleini ve pamuk yağı karıştırılmış; mevzuattaki Δ7-stigmastenol ve kampesterol karar ağaçları %10 ve üzerindeki karışımları saptamış. ΔECN42 ve FTIR ise %1'lik karışımları bile ayırmış, ama örnek seti farklı mevsim ve çeşitlerle genişletildiğinde FTIR'ın hassasiyeti düşmüş.
Buradan iki pratik sonuç çıkar. Sterol değerleri sınırın içinde diye "karışım yok" denemez; ΔECN42 birlikte istenmelidir. Tek çalışmadaki oranlar da yasal eşik değildir, başka yağ ve yöntemlerle değişebilir.
Yağ asitleri tek başına zayıf kalabilir. Linoleik asit için kabul edilen aralık %2,5 ile %21 arasındadır. Bu aralığın altlarında duran bir yağa düşük oranda linoleikçe zengin yağ eklenmesi sonucu aralığın dışına taşımayabilir.
Fındık yağı neden daha zor yakalanır?
Her iki yağın yağ asidi profili ile tokoferol ve sterol gibi minör bileşenleri birbirine benzer. Bilimsel kaynaklar bu konuda aynı noktaya geliyor:
- Grasas y Aceites'te 2000'de yayımlanan bir çalışma, Δ7-stigmastenol ve ΔECN42 ile fındık yağının ancak %20-25 gibi yüksek oranlarda saptanabildiğini yazıyor. Aynı çalışma ek trigliserid hesaplarıyla %5 düzeyine inildiğini bildiriyor.
- Aynı dergide 2007'de yayımlanan, 21 laboratuvarın katıldığı doğrulama çalışması, trigliserid temelli yöntem için %8, sterol temelli yöntem için %10 kesim değeri öneriyor.
- 2024 tarihli bir çalışma, rafine fındık yağının özellikle %20'nin altında geleneksel yöntemlerle zor saptandığını ve fındığa özgü uçucu bileşen filbertonun rafinasyonda giderilebildiğini aktarıyor.
qPCR gibi DNA temelli yaklaşımlar da araştırılıyor, ama bunlar sıradan bir analiz paketinin parçası değil. Fındık şüpheniz varsa laboratuvara bunu açıkça yazın ve hangi yöntemle, hangi alt sınırla çalıştığını sorun.
Pirina yağı hangi değerle ele verir?
Pirina yağı ile naturel yağ arasındaki ayrım Tebliğ'in tablosunda açıktır. Naturel sızmada mumsu madde en fazla 150 mg/kg, eritrodiol ve uvaol toplamı en fazla %4,5 iken, pirina yağında mumsu madde 350 mg/kg'ın, eritrodiol ve uvaol toplamı %4,5'in üzerinde tanımlanır.
Sınır bir seyrelme hesabına tabidir: Düşük oranda karışan pirina yağı toplam değeri sınırın altında bırakabilir. Rafine pirina yağında stigmastadien ve trans izomerler de yol gösterir, çünkü rafinasyon bu değerleri etkiler. Tebliğ pirina yağının zeytinyağı olarak adlandırılmasına da hiçbir koşulda izin vermez.
Analiz isteğini nasıl yazmalı, sonucu nasıl okumalı?
- Şüpheyi yazın. "Saflık analizi" yerine tohum yağı, rafine yağ, pirina ya da fındık şüphesini belirtin.
- Tek parametre istemeyin. En azından ΔECN42, sterol kompozisyonu, stigmastadien, trans izomerler ve mumsu maddeyi birlikte isteyin.
- Kapsamı kontrol edin. Parametrenin laboratuvarın akreditasyon kapsamında olup olmadığına bakın. Ayrıntısını laboratuvar yazısında anlattık.
- Karar ağacını unutmayın. Kampesterol ve Δ7-stigmastenol Tebliğ'in Ek-3'ündeki karar ağaçlarıyla değerlendirilir. IOC standardı da sınırı az aşan bazı yağları, öteki koşulları sağlıyorsa özgün sayar. Küçük bir aşım tek başına tağşiş hükmü değildir.
- Numuneyi sorgulayın. Numune partiyi temsil etmiyorsa parametrelerin hiçbiri bunu telafi etmez; numune alma yazısına bakın.
Değerlerin raporda nasıl okunduğunu analiz raporu yazısında ele aldık.
Olivex bu sorunun neresinde durur?
Zeytinyağına başka bir yağ karıştırıldığında Olivex okuması referanstan ayrılır ve bunu parti teslim alınmadan görürsünüz. Okuma karışan yağın türünü söylemez. Hangi yağın karıştığı ve oranı, yukarıdaki laboratuvar parametreleriyle araştırılır. Yöntemin ayrıntıları teknoloji sayfasında yer alıyor.
Kaynaklar
- Tebliğ No: 2023/23 ekleri: Ek-1 kalite ve saflık kriterleri
- Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği (Tebliğ No: 2017/26), Resmî Gazete, 17 Eylül 2017
- International Olive Council, Trade Standard COI/T.15/NC No. 3/Rev. 22, Haziran 2026
- Karacan, Özdikicierler, Yemişçioğlu: Natürel zeytinyağı tağşişinin tespitinde sterol kompozisyonu, ECN42 farkı ve FTIR, Gıda, 2023
- Cert, Moreda: Algorithms for the detection of hazelnut oil in olive oil, Grasas y Aceites, 2000
- García-González ve diğerleri: Evaluation of the methods based on triglycerides and sterols for the detection of hazelnut oil in olive oil, Grasas y Aceites, 2007
- Malavi, Raes, Van Haute: Detecting adulteration of extra-virgin olive oil with lower-grade olive oils and hazelnut oil, Current Research in Food Science, 2024
- Ramos-Gómez, Busto, Ortega: Detection of hazelnut and almond adulteration in olive oil: an approach by qPCR, Molecules, 2023


