Sahte ya da tağşişli zeytinyağı renk, koku, buzdolabında donma, su veya kağıt testi gibi ev yöntemleriyle güvenilir biçimde ayırt edilemez. Yağa tohum yağı ya da rafine yağ karıştırılıp karıştırılmadığı, yağ asidi bileşimi, sterol profili, trigliserid (ECN 42) ve stigmastadien gibi saflık analizleriyle kesinleşir. Rafta bakılabilecek en sağlam işaretler etiketteki kategori adı, piyasanın belirgin biçimde altındaki fiyat ve Tarım ve Orman Bakanlığı'nın taklit ve tağşiş duyurularıdır.
Zeytinyağında hangi karışımlar yasak?
Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği'nin 5. maddesine göre zeytinyağı diğer sıvı yağlara, diğer sıvı yağlar da zeytinyağına karıştırılamaz. İzin verilen tek karışım, rafine zeytinyağı ile naturel zeytinyağından oluşan ve etikette bu adla satılan riviera zeytinyağıdır. Pirina yağı hiçbir koşulda zeytinyağı olarak etiketlenemez.
Denetimlerde karşılaşılan tağşiş biçimleri şunlardır:
- Ayçiçeği, kanola gibi daha ucuz tohum yağlarının zeytinyağına karıştırılması.
- Rafine zeytinyağı ya da pirina yağı ile seyreltilmiş yağın naturel sızma diye satılması.
- Naturel birinci ya da daha düşük sınıftaki yağa üst sınıf etiketi konması.
- Kokusu ve rengi giderilmiş rafine yağın, az miktarda naturel yağla zeytinyağı görünümüne kavuşturulması.
AB'de kural farklıdır. 2022/2104 sayılı yönetmelik, zeytinyağı ile başka bitkisel yağların karışımını "bitkisel yağ ve zeytinyağı karışımı" adıyla ve zeytinyağı yüzdesi belirtilerek satmaya izin verir. Türkiye'de böyle bir karışım zeytinyağı adıyla satılamaz.
Evde yapılan testler ne gösterir?
Buzdolabı. Soğukta bulanıklaşma ya da donma; yağ asidi bileşimine, mumsu madde miktarına, zeytin çeşidine ve bekleme sıcaklığına bağlıdır. Tebliğ'de oleik asit için kabul edilen aralık %55 ile %85 arasındadır. Bileşimi bu kadar geniş bir aralıkta değişebilen saf yağlar soğukta farklı davranır. Erken hasat bir yağ ile geç hasat bir yağ aynı buzdolabında farklı davranabilir ve ikisi de saf olabilir.
Su. Yağın suyun üstünde kalması bütün bitkisel yağlar için geçerlidir; ayırt edici bir sonuç vermez.
Kağıt. Kağıtta kalan lekenin biçimi, yağın akışkanlığına ve kağıdın türüne bağlıdır.
Tuz ruhu ve benzeri kimyasallar. Hem tehlikelidir hem de saflık hakkında bilgi vermez.
Bu yöntemlerin ortak sorunu, sonuçlarının yanlış güven üretmesidir. Testi "geçen" bir yağın tağşişsiz olduğu sonucuna varılamaz.
Koku ve tatla sahte zeytinyağı anlaşılır mı?
Kısmen. Duyusal değerlendirme mevzuatta tanımlı bir yöntemdir: naturel sızma sınıfı için kusur medyanının sıfır, meyvemsilik medyanının sıfırdan büyük olması gerekir. Bu değerlendirmeyi eğitimli bir panel, tanımlı bir yönteme göre yapar. Tek kişinin tadımı aynı sonucu vermez.
Rafine yağlar kokusu ve tadı giderilmiş yağlardır. Naturel yağa karıştırıldıklarında belirgin bir kusur bırakmazlar, yalnızca meyvemsiliği zayıflatırlar. Zayıf meyvemsilik ise çeşit, hasat zamanı ya da yaşlanma gibi masum nedenlerle de görülür. Bu yüzden tadım kusuru yakalar ama düşük oranlı bir karışımı çoğu zaman kaçırır.
Laboratuvar tağşişi nasıl tespit eder?
Tebliğ'in Ek-1'indeki saflık kriterlerinin her biri farklı bir tağşiş türüne bakar. Naturel sızma ve naturel birinci için başlıcaları şunlardır:
- Yağ asidi bileşimi: Linolenik asit en fazla %1,0, linoleik asit %2,5 ile %21,0 arasında olmalıdır. Bazı tohum yağları bu dengeyi bozar.
- Sterol bileşimi: Kampesterol en fazla %4,0, delta-7-stigmastenol en fazla %0,5, toplam beta-sitosterol en az %93 olmalıdır. Sterol profili yağın botanik kaynağını gösterir.
- ECN 42 trigliserid farkı: Gerçek ve teorik değer arasındaki fark en fazla 0,2 olabilir. Tebliğ bu parametreyi doğrudan "tohum yağlarının tespiti" olarak adlandırır.
- Stigmastadienler: En fazla 0,05 mg/kg. Tebliğ'deki adı "rafine bitkisel yağların tespiti"dir.
- Trans yağ asitleri: Transoleik izomerler için en fazla %0,05.
- Mumsu maddeler: En fazla 150 mg/kg; pirina yağı karışımında yükselir.
Bu analizler kromatografi gibi laboratuvar donanımı gerektirir. Kesin hüküm bu yolla verilir.
Bakanlığın taklit ve tağşiş listesi ne işe yarar?
Tarım ve Orman Bakanlığı, resmî kontrollerde taklit veya tağşiş yapıldığı tespit edilen gıdaları Güvenilir Gıda portalındaki "Gıda Kamuoyu Duyurusu" bölümünde yayımlar. Zeytinyağı ürünleri bu listelerde tohum yağı karıştırılması gibi tespitlerle yer alabilir.
Alışverişten önce marka ve parti numarasını bu kayıtlarla karşılaştırmak tüketicinin yapabileceği somut bir kontroldür. Listenin sınırı da bellidir: denetlenmiş ve rafta yakalanmış ürünleri anlatır, henüz denetlenmemiş bir partiyi anlatmaz.
Olivex bu soruya nasıl cevap verir?
Olivex analiz seti solüsyon, test kabı ve damlalıktan oluşur. Test kabındaki sıvıya setin damlalığıyla birkaç damla yağ bırakılır ve mobil uygulama damlaların hâlini iki kez fotoğraflar. Sonuç, naturel sızmadan düşük kalite ve tağşişe kadar bir sınıf olarak ekranda görünür ve parti bilgisiyle kaydedilir.
Okuma evde de, toplama noktasında ya da depoda teslim alırken de yapılabilir. Yukarıdaki laboratuvar analizlerinin yerine geçmez; şüpheli bir yağın laboratuvara gitmesi gerekip gerekmediğine karar vermeye yarar. Toplama noktalarındaki kullanımı ilgili sektör sayfasında, uygulama adımlarını çalışma modelimizde görebilirsiniz.
Kaynaklar
- Türk Gıda Kodeksi Zeytinyağı ve Pirina Yağı Tebliği (Tebliğ No: 2017/26), Resmî Gazete, 17 Eylül 2017
- Tebliğ No: 2023/23 ekleri: güncel Ek-1 kalite ve saflık kriterleri, Ek-2 duyusal kriterler
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Güvenilir Gıda portalı, Gıda Kamuoyu Duyurusu
- International Olive Council, Trade Standard COI/T.15/NC No. 3/Rev. 22
- Komisyon Yetki Devrine Dayanan Tüzüğü (AB) 2022/2104, zeytinyağı pazarlama standartları


